Otizmli Çocuklarda Gölge Öğretmen Desteği
Otizmli bir çocuk okula başladığında ailelerin karşısına birçok yeni soru çıkabilir.
“Çocuğum sınıfa uyum sağlayabilecek mi?”
“Öğretmenin yönergelerini takip edebilecek mi?”
“Teneffüslerde arkadaşlarıyla iletişim kurabilecek mi?”
“Zorlandığında ne yapacak?”
Ve bazı ailelerin karşısına bir süre sonra başka bir kavram çıkar:
Gölge öğretmen desteği.
Peki otizmli her çocuğun gölge öğretmene ihtiyacı var mıdır?
Hayır.
Gölge öğretmen ihtiyacını yalnızca çocuğun tanısına bakarak belirlemek doğru değildir. Aynı tanıya sahip iki çocuğun akademik, sosyal, iletişimsel ve günlük yaşam becerileri birbirinden oldukça farklı olabilir.
Bu nedenle asıl soru:
“Çocuğun tanısı ne?” değil, “Çocuk okul ortamında hangi alanlarda desteğe ihtiyaç duyuyor?” olmalıdır.
Gölge Öğretmen Nedir?
Gölge öğretmen; okul ortamında bireysel desteğe ihtiyaç duyan çocuğun sınıf rutinlerine, akademik sürece, sosyal etkileşimlere ve günlük okul yaşamına mümkün olduğunca bağımsız katılmasını destekleyen kişidir.
Buradaki en önemli kelime bağımsızlıktır.
Gölge öğretmenin amacı çocuğun bütün gün yanında oturmak, her görevini onun yerine yapmak veya sürekli ne yapması gerektiğini söylemek değildir.
Tam tersine iyi yapılandırılmış bir destek sürecinde hedef, çocuğun zaman içinde yetişkin desteğine daha az ihtiyaç duymasıdır.
Örneğin başlangıçta çocuk sınıf öğretmeninin verdiği yönergeyi takip etmekte zorlanıyorsa gölge öğretmen kısa bir sözel hatırlatma yapabilir.
Zamanla bu destek küçük bir işarete dönüşebilir.
Daha sonra yalnızca uzaktan gözlem yeterli olabilir.
Çocuk beceriyi bağımsız gerçekleştirmeye başladığında ise o alandaki destek azaltılabilir.
İyi gölge öğretmen desteği çocuğa bağımlılık oluşturmaz; bağımsızlığı artırmayı hedefler.
Otizmli Çocuklar Hangi Alanlarda Desteğe İhtiyaç Duyabilir?
Otizm spektrumundaki her çocuğun ihtiyaçları farklıdır.
Bazı çocuklar akademik olarak sınıf düzeyini rahatlıkla takip ederken sosyal iletişimde zorlanabilir.
Bazıları öğretmenin verdiği çok aşamalı yönergeleri takip etmekte güçlük yaşayabilir.
Bazıları beklenmedik program değişikliklerinden etkilenebilir.
Bazıları ise kalabalık, gürültü veya yoğun duyusal uyaranların bulunduğu ortamlarda zorlanabilir.
Gölge öğretmen desteğinin gerekli olup olmadığı değerlendirilirken özellikle şu alanlara bakılabilir:
Sınıf içi yönergeleri takip etme
Derse başlama ve görevi sürdürme
Dikkati yeniden derse yönlendirme
Günlük okul rutinlerini takip etme
Teneffüs ve geçiş zamanlarını yönetme
Arkadaşlarla iletişim ve sosyal katılım
Duygu ve davranış düzenleme
Yardım isteme
Beklenmedik değişikliklere uyum sağlama
Bağımsız hareket edebilme
Burada önemli olan listedeki kaç maddenin çocukta bulunduğunu saymak değildir.
Desteğin çocuğun okul yaşamına katılımını ne ölçüde kolaylaştıracağına bakmaktır.
Otizmli Her Çocuğun Gölge Öğretmeni Olmalı mı?
Hayır.
Otizm tanısı tek başına gölge öğretmen gerekliliğini göstermez.
Bir çocuk sınıf rutinlerini bağımsız takip edebiliyor, öğretmeniyle iletişim kurabiliyor, ihtiyaç duyduğunda yardım isteyebiliyor ve okul ortamında yaşadığı güçlükleri mevcut desteklerle yönetebiliyorsa birebir desteğe ihtiyaç duymayabilir.
Başka bir çocuk ise aynı tanıya sahip olmasına rağmen günün belirli bölümlerinde yoğun desteğe ihtiyaç duyabilir.
Hatta destek ihtiyacı zaman içerisinde değişebilir.
Başlangıçta tam gün destek alan bir çocuk daha sonra yalnızca belirli derslerde veya geçiş zamanlarında desteğe ihtiyaç duyabilir.
Bu nedenle amaç:
“Gölge öğretmen başladı, artık sürekli devam etmeli.”
değil;
“Çocuğun bugün ne kadar desteğe ihtiyacı var ve bu desteği zamanla nasıl azaltabiliriz?”
olmalıdır.
Gölge Öğretmen Otizmli Bir Çocuğa Nasıl Destek Olabilir?
İyi bir gölge öğretmen çocuğun yerine hayatı yönetmez.
Çocuğun yapabildiği şeyleri kendisinin yapmasına fırsat verir.
Örneğin çocuk öğretmenin yönergesini kaçırdığında hemen görevi onun yerine yapmak yerine yönergeyi kısa ve anlaşılır biçimde hatırlatabilir.
Çocuk teneffüste arkadaşlarının yanına gitmek istiyor ancak nasıl başlayacağını bilemiyorsa konuşmayı onun adına yapmak yerine küçük bir ipucu verebilir.
Çocuk çantasını hazırlamakta zorlanıyorsa çantayı kendisi hazırlamak yerine görsel bir kontrol listesi kullanabilir.
Çocuk zorlandığında ise yalnızca “Sakin ol.” demek yerine zaman içinde kendi duygusunu fark etme, mola isteme veya yardım talep etme gibi becerileri geliştirmesine destek olabilir.
Kısacası iyi destek şu soruyu sorar:
“Bunu çocuk için nasıl yapabilirim?” değil, “Çocuğun bunu zamanla kendisinin yapabilmesi için nasıl destek olabilirim?”
Fazla Destek de Sorun Olabilir mi?
Evet.
Gölge öğretmen desteğinde en sık gözden kaçan konulardan biri budur.
Çocuğa sürekli:
“Kitabını aç.”
“Kalemini al.”
“Öğretmeni dinle.”
“Arkadaşına merhaba de.”
“Şimdi bunu söyle.”
“Şimdi buraya otur.”
şeklinde yönerge verildiğinde okul günü dışarıdan oldukça başarılı görünebilir.
Çocuk bütün görevlerini tamamlamış olabilir.
Fakat önemli soru şudur:
Gölge öğretmen o gün okulda olmasaydı çocuk bunların ne kadarını yapabilirdi?
Çocuğun her hareketini yöneten bir yetişkin kısa vadede işleri kolaylaştırabilir, ancak uzun vadede yetişkin desteğine bağımlılığı artırabilir.
Bu nedenle iyi bir gölge öğretmenin önemli becerilerinden biri yalnızca ne zaman müdahale edeceğini değil, ne zaman geri çekileceğini de bilmektir.
Otizmli Çocuk İçin Gölge Öğretmen Seçerken Nelere Dikkat Edilmeli?
Yalnızca diploma veya sertifikaya bakmak yeterli değildir.
Adayın çocukla nasıl ilişki kurduğu, davranışları nasıl yorumladığı ve bağımsızlık konusunda nasıl düşündüğü de değerlendirilmelidir.
Örneğin görüşmede şu soruyu sorabilirsiniz:
“Çocuğum verdiğiniz yönergeyi yapmak istemezse ne yaparsınız?”
“Ben çocuklara kendimi dinletirim.” cevabı ile:
“Önce neden yapmak istemediğini anlamaya çalışırım. Görev zor mu, yönergeyi anlamadı mı, yoruldu mu, başka bir şey mi oldu? Buna göre yaklaşımımı belirlerim.”
cevabı size adayların yaklaşımı hakkında oldukça farklı bilgiler verir.
Benzer şekilde iyi bir adayın:
çocuğu etiketlemek yerine gözlem yapması,
aile ve okulla iş birliğine açık olması,
bilmediği konuda bunu söyleyebilmesi,
çocuğun mahremiyetine saygı göstermesi,
gereksiz müdahaleden kaçınması
ve desteği zaman içerisinde azaltmayı hedeflemesi önemlidir.
Gölge Öğretmen Çocuğun Arkadaşlıklarını Nasıl Desteklemeli?
Bu alan özellikle hassastır.
Çocuk arkadaşlarının yanına gitmekte zorlanıyorsa gölge öğretmenin hemen devreye girip:
“Haydi arkadaşına merhaba de.”
“Onunla oyna.”
“Şimdi teşekkür et.”
şeklinde bütün sosyal etkileşimi yönetmesi kolaydır.
Fakat bu durumda iletişim giderek çocuk ile arkadaşları arasında değil, çocuk ile yetişkin üzerinden gerçekleşmeye başlayabilir.
Gölge öğretmen gerektiğinde küçük bir ipucu verebilir.
Fakat mümkün olduğunca geri çekilerek çocukların kendi ilişkilerini kurmalarına alan bırakmalıdır.
Çünkü hedef yalnızca sosyal etkileşimin gerçekleşmesi değil, çocuğun sosyal ortamda giderek daha bağımsız hareket edebilmesidir.
Aile, Okul ve Gölge Öğretmen Birlikte Çalışmalı
Gölge öğretmen desteğinin sağlıklı ilerlemesi yalnızca doğru kişiyi bulmakla bitmez.
Aile, okul ve gölge öğretmen arasında açık bir iletişim kurulması gerekir.
“Bugün çok iyiydi.”
gibi genel değerlendirmeler yerine daha somut gözlemler çok daha değerlidir.
Örneğin:
“Türkçe dersinde göreve başlamak için iki kez hatırlatmaya ihtiyaç duydu; matematik dersinde ise etkinliğe bağımsız başladı.”
Bu bilgi bize çocuğun hangi alanda hâlâ desteğe ihtiyaç duyduğunu ve hangi alanda desteğin azaltılabileceğini gösterir.
Amaç yalnızca günü sorunsuz tamamlamak değil, çocuğun gelişimini görünür hâle getirmektir.
Gölge Öğretmen Desteği Ne Zaman Azaltılmalı?
Aslında iyi bir destek sürecinde bu soru en başından itibaren düşünülmelidir.
Çocuk bir beceriyi bağımsız yapmaya başladığında aynı düzeyde yardım vermeye devam etmek gerekli değildir.
Destek aşamalı olarak azaltılabilir:
Yoğun destek → sözel hatırlatma → kısa ipucu → görsel/sessiz ipucu → uzaktan gözlem → bağımsızlık
Elbette bu süreç her çocukta aynı hızda ilerlemez.
Bazı alanlarda haftalar içinde ilerleme görülürken bazı beceriler için daha uzun süre destek gerekebilir.
Önemli olan hız değil, yöndür.
Mümkün olduğunca daha fazla yetişkin kontrolüne değil, daha fazla çocuk bağımsızlığına doğru ilerlemek gerekir.
Sonuç: Amaç Gölge Öğretmene İhtiyaç Duymak Değil, Zamanla Daha Az İhtiyaç Duymaktır
Otizmli çocuklarda gölge öğretmen desteği doğru planlandığında okul yaşamına katılımı kolaylaştıran önemli desteklerden biri olabilir.
Ancak gölge öğretmen bir çocuğun yanında sürekli bulunması gereken ikinci bir yetişkin olarak görülmemelidir.
İyi bir destek;
çocuğu kontrol etmek yerine anlamaya,
onun yerine yapmak yerine öğretmeye,
sürekli yönlendirmek yerine bağımsızlaştırmaya,
çocuğu sınıftan ayırmak yerine sınıfın doğal bir parçası hâline getirmeye çalışır.
Ve belki de gölge öğretmen desteğinin başarısını ölçmek için sorulabilecek en değerli soru şudur:
“Çocuğumuz bugün, birkaç ay öncesine göre hangi şeyleri artık kendi başına yapabiliyor?”
Çünkü nihai hedef gölge öğretmenin görünürlüğünün artması değil, çocuğun bağımsızlığının artmasıdır.
Ücretsiz Gölge Öğretmen Rehberi
Çocuğunuz için gölge öğretmen desteğini değerlendiriyorsanız, Aileler İçin Gölge Öğretmen Rehberi içerisinde gölge öğretmen seçimi, mülakat soruları, kontrol listeleri ve süreç planlamasına ilişkin daha ayrıntılı bilgilere ulaşabilirsiniz.
Comments